Fietsen in Polen

Rust

Toen ik op 12 juni 2018 in de trein van Amsterdam naar Leiden zat, vroeg een oudere dame met enige bezorgdheid in haar stem: “Is het niet eenzaam zo alleen op de fiets door Polen?”.

P1000523.jpg

Ik gaf een eerlijk antwoord. “Ja, ik ben wel veel alleen geweest, maar zoveel aanleg voor eenzaamheid heb ik niet. Het is vooral erg rustig. Dagen lang gebeurt er bijna niets. Je ziet alleen het boerenland, de ooievaars, de bossen, de kerken en hier en daar een winkeltje, voordat je dan na zeven of acht uur fietsen in de late middag of vroege avond bij je gereserveerde ‘Agroturystyczna’ (Bed & Breakfast bij een boerderij) of hotel aankomt en dan, als je geluk hebt vijf minuten met de gastvrouw of -heer een praatje maakt over het weer of zoiets.

P1000658.jpg

Tijdens de rit word ik rustig. Elke dag gaat mijn mentale tempo omlaag. Ik denk en voel langzamer. Sommige mensen geven heel veel geld uit om naar een klooster in Frankrijk te gaan waar je niet mag praten. Voor bijna geen geld fiets ik in Polen, waar ik alleen maar in mezelf kan praten, maar dat verveelt gauw.”

Een lange tocht

Op 26 mei kwam ik per trein in Bydgoszcz aan en begon de volgende dag aan mijn fietstocht. De eerste dagen langs de rivier de Wisła naar het Noordoosten en vervolgens langs de noordgrens van Polen vlak onder Kaliningrad en Litouwen naar het Oosten totdat ik vlakbij Wit-Rusland was.

Polen2018.png

Vandaar naar het Zuiden en het Zuidwesten naar Warschau. Alles bij elkaar 1111 km met een gemiddelde snelheid van niet meer dan 12,5 km per uur, zo’n acht uur per dag fietsen.

Mooi weer, vogels en af en toe mensen

Een letterlijk verslag zou heel saai zijn, zoals de meeste vakantieverslagen van de meeste mensen onleesbaar saai zijn, honderden regels achter elkaar zoals:

P1000311.jpg

“En toen ging ik proviand kopen in winkeltje X, zag ooievaars in dorp Y, reed langs rivier Z om tenslotte bij hotel H aan te komen.”

Ik kan volstaan met de volgende feiten.

Het weer was elke dag uitstekend, vrij warm zelfs. De zon scheen van ‘s morgens vroeg tot ‘s avonds laat. De fietspaden waren uitstekend tot onbegaanbaar. Er was nauwelijks verkeer. Er waren veel zangvogels in de bomen en struiken, waarvan ik echter de namen niet weet. Dan waren er overal ooievaars, hier en daar een kraanvogel, een rode wouw of een kiekendief.

P1000316.jpg

Ik sprak behalve met de mensen van de overnachtingsgelegenheden en de mensen in de winkels bijna met niemand, af en toe een beetje elementair Pools en vaak in eenvoudig Engels of Duits.

Verbonden met de wereld

Alles was overal goedkoop. Voor meer dan zeventien Euro heb ik nooit gegeten en de hotels waren niet duurder dan €32 per nacht. Overal was goed mobiel internet zodat ik het Wereldnieuws kon blijven volgen.

P1000292.jpg
Podwiesk – een Pools dorp

Op mijn telefoon las ik het interessante boek van Steven Pinker (The Better Angels of Our Nature: Why Violence Has Declined) dat mij nog eens overtuigde van de onzin van romantische ideeën over de terugkeer naar het beschermde leven in de beperkte kring van familie en dorp, dit tegen de achtergrond van Poolse dorpen waarin het leven zeker geen pretje moet zijn.

Ik heb een paar verhaaltjes opgeschreven over ervaringen en gedachten tijdens deze tocht.

Fietsen in Polen
Het echte platteland
Met Patrzyk in de keuken
Fietspad als ontwikkelingsproject
Katholicisme
Mikaszówka
De jaren 70

Het echte platteland

Misplaatst cappuccino-instinct

Fietsend langs de dijken van de Wisła of door de grensgebieden met Litouwen moest ik vaak denken aan eerdere fietstochten. Als ik in Engeland of Schotland om een uur of negen vertrok van mijn B&B of hostel, fietste ik in de regel een uur of twee, soms iets langer, en ging in het eerste dorp van betekenis een grote kop cappuccino drinken. Heerlijk bestrooid met bruine rietsuiker, soms een muffin erbij.

P1000496.jpg
Srokowo – winkels, geen terrassen

Als ik in Polen zo’n twee uur gefietst had, werd dit cappuccino-instinct weer wakker en kreeg ik visioenen van lekkernijen en koffie. Maar ook als ik vier of vijf uur gefietst had, was ik nog nergens een terrasje of een cafétje tegengekomen waar ik zoiets had kunnen bestellen. Ja, gedurende de twaalf dagen fietsen, ben ik zeker vier terrassen tegengekomen, maar onvoldoende om een dagritme op te kunnen baseren. De lunch was al even problematisch.

Staande lunch

Gelukkig zijn er op veel plekken winkeltjes, Pools: sklep. Zo’n sklep ziet er uit als een lage schuur, niet veel anders dan ze er in de socialistische tijd uitzagen, en over het algemeen zijn elementaire levensbehoeften er wel te koop.

P1000572.jpg
Picknickplaats?

Maar waar moet ik mijn broodje kaas dan gaan klaar maken en opeten. Een zeldzame uitzondering daar gelaten: er zijn geen bankjes of picknicktafels in Noordoost-Polen. Rond een uur of twee besloot ik meestal het broodje staand bij de fiets te smeren en op te eten.

Geen romantische country-side

Het duurde even voordat ik me realiseerde dat ik hier op het echte platteland was. Dit is niet wat Engelsen de countryside noemen: een romantisch idee van het eenvoudige leven op het land. De countryside is natuurlijk geen platteland. Het is een deel van de stad, een construct van de romantische stedeling. De boeren mogen, door het plaatsen van koeien, schapen en het rondrijden op tractoren voor een romantische achtergrond zorgen. Daarvoor krijgen ze vrijwel niets betaald, maar ze vervullen een onmisbare rol in het creëren van een decor.

P1000457.jpg
Krekole

De countryside is een soort omgekeerd stadspark. Is een stadspark een stukje park in de stad, de countryside is de stad op het land. En zo zat ik maar wat te mijmeren, terwijl ik hallucineerde over gezellige terrassen aan het water en restaurants met romantisch (“locally sourced, organic, etc. “) streekvoedsel.

De hele dag op de tractor

P1000463.jpg
Paluzy

Nee, dit was het echte platteland. Hier staan de boeren om een uur of zes op, beleggen dikke boterhammen met plakken spek en kaas, drinken er een mok slappe koffie bij en gaan dan op hun tractor zitten. Toen ik in Polen was, werd er veel gehooid. Het was droog en er reden kolonnes tractoren, grote stofwolken achter zich latend, langs landerijen en over zanderige bospaden.

P1000347.jpg

Ik stel me voor dat, als de boeren om een uur of zeven ‘s avonds thuiskomen, ze wel een goed glas bier in de koelkast hebben staan en na het genot hiervan een bord met aardappelen, vlees en kool naar binnenwerken, een beetje TV kijken en dan naar bed gaan. De volgende ochtend lokt de tractor. Op zondag gaan ze met z’n allen naar de kerk. Daarover in een ander verhaaltje meer.

Verschrikkelijke dorpen

Tijdens mijn vakantie las ik het boek van Steven Pinker over de spectaculaire afname van het geweld in de wereld. Uit de door Pinker verzamelde gegevens blijkt duidelijk dat, hoe verder je je van de stadscultuur bevindt, des te rauwer en gewelddadiger het leven wordt. Niet de stad, maar het platteland is een poel des verderfs. Gelukkig maar dat ik hier niet hoefde te blijven.

Fietsen in Polen
Met Patrzyk in de keuken
Fietspad als ontwikkelingsproject
Katholicisme
Mikaszówka
De jaren 70

Katholicisme

Boże Ciało: processie

Op de tweede donderdag na Pinksteren vieren katholieken in veel landen het “Hoogfeest van het heilig lichaam en bloed van Christus”, in Nederland wel sacramentsdag in in Duitsland “Fronleichnahm” genoemd. In Polen “Boże Ciało”, het lichaam van God, dit jaar op 31 mei. Het is in Polen – hoe kan het ook anders? – een officiële feestdag en ik bevond me die dag in het stadje Górowo Iławieckie, niet zo ver van de Russische enclave van Kaliningrad.

Om half elf heb ik mijn fiets bij de kerk geparkeerd waar al tientallen mensen wachten op het einde van de mis en het begin van de heilige processie.

P1000403.jpg

Op het moment dat de priester met zijn gevolg de kerk uit komt, weet ik niet wat ik meemaak. Alle mensen knielen vroom op straat. Er worden wat teksten uitgesproken en dan vertrekt de stoet. Er loopt iemand mee met een draagbare versterker en een meisje zingt in een daarmee verbonden microfoon behoorlijk vals eindeloos dezelfde melodie. Op Wikipedia vind ik:

“Op die dag wordt de sequens Lauda Sion gezongen in de H. Mis en op talrijke plaatsen wordt na de Mis de geconsacreerde heilige hostie in een monstrans geplaatst, ter aanbidding. Ook gaat op deze dag de sacramentsprocessie uit, waarbij de priester het Allerheiligste Sacrament (de heilige Hostie) in een monstrans door de straten van de parochie ronddraagt.https://nl.wikipedia.org/wiki/Sacramentsdag
Zie ook https://de.wikipedia.org/wiki/Fronleichnam

P1000411.jpg

Ik loop op een afstandje achter de processie aan. De mensen lopen met berkentakken in hun handen. Veel meisjes zijn als kleine engeltjes met bloemen in hun haar opgemaakt.

Onderweg vindt een aantal rituelen plaats, onder meer bij het stadhuis van het plaatsje. En als er een gebed wordt uitgesproken valt iedereen in de inmiddels tot honderden mensen aangegroeide menigte meteen op zijn knieën. Waar ben ik?

P1000416.jpg
Knielen op het marktplein

Ik vind dit niet minder dwaas dan Moslim-rituelen in Mekka. Hoe komen de mensen zo gek om gedachteloos de rituelen te volgen? Het heeft iets engs.

 

Godslastering

Met mijn afkeer van dit feest bevind ik me in goed gezelschap, want Luther keurde dit feest – “een godslastering” – ten strengste af. In 1530 schreef hij:

„Ich bin keinem Fest mehr feind … als diesem. Denn es ist das allerschändlichste Fest. An keinem Fest wird Gott und sein Christus mehr gelästert, denn an diesem Tage und sonderlich mit der Prozession. Denn da tut man alle Schmach dem heiligen Sakrament, dass man’s nur zum Schauspiel umträgt und eitel Abgötterei damit treibet. Es streitet mit seiner Schmink und erdicht’en Heiligkeit wider Christi Ordnung und Einsetzung. Denn er es nicht befohlen hat also umherumtragen. Darum hütet euch vor solchem Gottesdienst!“

Als de processie teruggekeerd is bij de kerk, ga ik op het plein een ijsje eten. Alle winkels zijn dicht behalve de ijssalon. Daar komen ook veel gezinnen hun kinderen verwennen. In hun witte miskleding genieten ze van dit uitje. Ik ben en blijf een buitenlander die dag.

Kerken, kruisen en bloemen

Als je door Polen fietst, is overal het katholicisme zichtbaar. Ik heb nergens zoveel wegkapelletjes en wegkruisen gezien als daar, ook niet in Baden-Württemberg of Beieren. Overal zijn kerken, vaak helemaal niet zo oud, want veel zijn pas gebouwd na de Tweede Wereldoorlog, na het verdrijven van de Duitsers (Pruisen) uit dit deel van de wereld. Wat ook opvalt, is het grote aantal bloemenwinkels op het platteland. Dit houdt zeker direct verband met de uitgebreide graf- en kerkhofcultuur.

 

Fietsen in Polen
Het echte platteland
Met Patrzyk in de keuken
Fietspad als ontwikkelingsproject
Katholicisme
Mikaszówka
De jaren 70

Met Patrzyk in de keuken

De tent

Ik had geprobeerd in de buurt van Górowo Iławieckie een plek te vinden om te overnachten. Iets ten Zuiden van deze plaats had ik wel iets gevonden, maar er was geen kamer meer beschikbaar, wel een tent. Ik wilde graag twee nachten blijven en dus stuurde ik een e-mail aan de gastheer Patrzyk Paluch dat ik wel twee nachten in de tent wilde slapen als hij ook een slaapzak had. Dat was dus geregeld.

P1000371.jpg
Braniewo

Op woensdag 30 mei fiets ik van de Oostzeekust bij Frombork (de Oostzee is hier afgesloten door een heel lange landtong, die in de buurt van Elbląg begint en doorloopt tot in het Russische gebied. Bij het Russische Baltisk is er een nauwe opening naar de zee.) langs de de Green Velo Route (Szlak rowerowy wschodny) eerst naar Braniewo en dan met een grote slinger via Pieniężno naar het stadje Górowo Iławieckie. In Braniewo zie ik de enige buitenlandse auto’s van de vakantie: ze komen allemaal uit Rusland, uit de Russische enclave van Kaliningrad, ooit Königsberg. Rusland is hier minder dan 9 km vandaan. In Braniewo geniet ik van een cappuccino, een van de heel schaarse momenten dat het mogelijk is tijdens deze vakantie iets op een terras te drinken. Ik drink er nog een mineraalwater bij. Het wordt warm, een beetje te warm, zo’n 28 graden. In de supermarkt Biedronka (een van de bekendste ketens in Polen naast Lidl en Tesco) koop ik nog spullen voor onderweg.

P1000381.jpg
Voorbij Pieniężno

De fietsroute gaat gedeeltelijk over half-verharde boerenweggetjes, dan weer langs kleinschalige veebedrijven en dan weer langs grootschalige landbouwbedrijven. Ik hoor veel zangvogels, maar ik zou niet weten welke. Dan loopt er opeens een prachtige kraanvogel door het weiland. Als ik tenslotte in Górowo kom, koop ik daar spullen voor een koude avondmaaltijd, inclusief voldoende bier. Dan fiets ik naar mijn ‘camping’. Patrzyk begroet mij bij het boerenhuis en laat mij het miniscule tentje zien en wijst mij op het schrikdraad waar ik niet tegenaan moet gaan staan. Ik ga onder de campingdouche en ga van mijn diner genieten. Er is een picknicktafel bij mijn tent.

P1000383.jpg
Bobrownia: tent en fiets

Inmiddels zijn de muggen in aantocht en ik vraag Patrzyk of ik bij hem in de keuken mag zitten. Heel enthousiast is hij niet maar hij stemt ermee in. Tenslotte krijg ik de indruk dat hij het wel gezellig vindt. Hij begint tegen mij aan te praten in een redelijk verstaanbaar Engels. Eigenlijk is hij geen boer, maar zijn vader – ooit een mijnwerker in Silezië – had het huis gekocht voor zijn oude dag. Zijn vader had wel wat dieren, maar pas later heeft Patrzyk er weer een echt boerenbedrijf van gemaakt. Ik krijg het gevoel dat hij toch geen echte boer is. In ieder geval heeft hij grote afstand tot de mensen in deze streek. Hij vertelt dat hij – voor Polen vrij ongebruikelijk – niet katholiek is en van het katholicisme niets moet hebben. Zijn opmerkingen over de politieke ontwikkeling zijn duidelijk: “Vroeger hadden wij het socialisme. Dat was geen goed systeem, maar voor mijn vader was het goed. Mijnwerkers stonden in hoog aanzien en kregen een goed pensioen. Toen hebben wij een tijdje een ontwikkeling richting democratie gehad, maar die tijd is weer voorbij. We bewegen ons nu weer met grote snelheid in de richting van de Middeleeuwen. De katholieke kerk als hoogste macht en weg met de democratie.” Ik ben bang dat er wel een waarheid zit in zijn wat grove beschrijving.

Ik drink mijn blikje bier op, luister nog wat naar de verhalen van mijn gastheer en ga naar mijn tentje. Ik slaap zonder dekens. Het is te warm. De volgende ochtend krijg ik van Patrzyks vrouw een uitstekend ontbijt. Hoewel ik er meestal niet van houd, eet ik zelfs een warm pannenkoekje gevuld met kwark. De vrouw van de boer is geen mens om mee te spotten: groot en sterk. Ze is wel vriendelijk, maar niet overdreven. Zij laat mij weten dat om elf uur die dag een processie begint in het stadje. Het is een vrije dag in heel Polen: Boże Ciało, het lichaam van God – Fronleichnam in het Duits. Daarover meer in een ander verhaaltje.

P1000425.jpg
Uitzicht van mijn tent

Als ik die middag terug kom van mijn bezoek aan het katholieke feest, krijg ik te horen dat de kamer toch beschikbaar is. Ik hoef dus niet nog eens in een tentje te slapen. Ik kan die avond daar ook warm eten. Ik heb ‘s middags al in een restaurant gegeten, dus dat komt mij wel goed uit. De volgende ochtend na het ontbijt zeg ik tegen Patrzyk: “Ik neem aan dat jouw vrouw hier de baas is en dat ik haar moet betalen.” In het vervolg van het gesprek noem ik haar ironisch “the boss”. Hij geeft aan dat dat de verhoudingen wel ongeveer weergeeft. Voor twee nachten, inclusief ontbijt en een warme maaltijd betaal ik “the boss” PLN 130, minder dan € 35. Zij geeft mij zo’n stevige hand dat ik hem vijftig kilometer lang blijf voelen.

 

Fietsen in Polen
Het echte platteland
Met Patrzyk in de keuken
Fietspad als ontwikkelingsproject
Katholicisme
Mikaszówka
De jaren 70

Fietspad als ontwikkelingsproject

Fietsen in Polen: waarom?

 

P1000270.jpg

Hoe haalt iemand het in zijn hoofd om in Polen te gaan fietsen? In mijn geval is het eenvoudig uit te leggen. Ik had al te veel in Engeland in Schotland gefietst, Frankrijk is bijna niet te bereiken als je een fiets wilt meenemen in de trein, Duitsland vind ik te saai en veel landen zijn te warm. Naar Polen kan je gemakkelijk met de trein. Ik vroeg me alleen af hoe de fietsroutes er zijn en of het fietsen er niet te gevaarlijk zou zijn. Uit informatie op internet bleek dat er goede fietsroutes zijn en, als je niet de grote wegen (de wegen met enkele of dubbele nummers) neemt, dat je er op rustige en relatief veilige wegen kunt fietsen.

Fietsroutes

Door Polen loopt een aantal interessante lange-afstandsroutes zoals:
• De R1 van Boulogne-sur-Mer in Frankrijk via Den Haag, Münster en Berlijn door Polen naar Kaliningrad en St. Petersburg (3250 km)
• De Oost-Europa-route EV11 van de Noordkaap tot Athene, in Polen van de grens met Litouwen via Kraków naar de grens met Slowakije.
• De EV2, Capitals Route, van Galway in Ierland via Engeland naar Den Haag, Berlijn en dan door Polen (Poznań, Warszawa en verder) naar Minsk en Moskou (5500 km). Het Poolse stuk is nog niet helemaal klaar.
• De EV4, Central Europe Route, van Bretagne naar de Oekraïne. In Polen langs Kraków en Rzeszów.
P1000352.jpg• De EV9, Baltic-Adriatic, van Gdańsk via Poznań en Wrocław naar Wenen en verder tot aan Pula.
• De EV10, Baltic Sea Route, rond de Oostzee in Duitsland, Denemarken, Zweden, Finland (Botnische Golf), Rusland, Estland, Letland, Litouwen, Kaliningrad en Polen.
Tijdens mijn fietstocht heb ik delen van de R1 gefietst.

De Oostelijke route: Green VeloEen investering van € 50 miljoen

P1000372.jpg
Project fietspaden in Oostelijk Polen – provincie Warminsko-Mazurskie – gerealiseerd door de provincie WM met gemeenschappelijke financiering uit middelen van de Europese Unie in het kader van het operationele ontwikkelingsplan voor Oost Polen 2007-2013

In Polen zelf is er ook een aantal interessante lange-afstandsroutes, zoals de fietsroutes aan beide kanten van de Wisła (Nadwiślański szlak rowerowy) en de nog niet zo lang bestaande Oostelijke route: Wschodni Szlak rowerowy of Green Velo, een pad van meer dan 2000 km door de Oostelijke provincies van Polen. Vanaf Elbląg heb ik grotendeels deze route gefietst. Het is een prachtige route die voornamelijk door kleine dorpjes, langs boerderijen en door bossen loopt. Hij is tot stand gekomen in het kader van het ontwikkelingsplan voor Oost Polen 2007-2013, met veel subsidiegeld van de EU. De EU heeft er zo’n 50 miljoen Euro aan uitgegeven: er zijn 80 bruggen omgebouwd, 18 nieuwe bruggen gebouwd naast allerlei andere verkeersmaatregelen.

Lege fietspaden langs lege wegen

Ik heb het merkwaardige resultaat van al deze investeringen mogen aanschouwen. Het meest opvallend zijn de maatregelen in de dorpen, waar vaak de fietspaden naast de bestaande wegen zijn aangelegd.

P1000648.jpg
Leeg fietspad naast lege weg

Ze zijn bijna zo goed als de Nederlandse fietspaden, maar met een belangrijk verschil. Ze liggen vaak naast wegen waar geen enkel verkeer is en op de fietspaden zelf zie je ook geen mens. Nu was het eind mei en begin juni, maar zelfs in de weekenden zag je hier absoluut niemand. Op een topdag ben ik drie fietsers tegengekomen. Dat is ook niet zo wonderlijk, want met het aanleggen van een fietspad creëer je geen toerisme. Er is onderweg geen enkele toeristische infrastructuur. Afgezien van in de grote steden kan je nergens een kopje koffie krijgen of een glaasje cola. Vrijwel nergens zijn campings of hotels. Als je goed zoekt, vind je wel een Agroturystyka, maar het kost veel moeite ze te vinden.

Miejsce Obsługi Rowerzysty

P1000646.jpg

De route zelf is op veel plekken overdreven mooi aangelegd. Overal waar naast een dijk een afgrond van een meter is staan keurige gele hekken. Op regelmatige afstand zijn er zogenaamde MOR bij de fietsroute geplaatst: Miejsce Obsługi Rowerzysty (fietsserviceplekken). Elke 10 km een met een fietsenstalling, elke 25 km een met een WC.

 

P1000647.jpg
Een van de vele verlaten MORs

Er zijn overdekte picknickplekken etc. Daar kan je dan je eigen boterham gaan opeten. Ik heb tijdens mijn toch één keer iemand bij zo’n ding zien zitten. Het is mij niet gelukt mijn sanitaire stops aan de plaatsing van de MOR aan te passen.

Onmogelijke paden door het bos
Niet alle bospaden zijn zo goed

Terwijl er stukken zijn met overdreven en onnodige voorzieningen, zijn grote stukken van de route niet echt gemakkelijk om te fietsen. Ik fietste in een erg droog seizoen en dus waren de bospaden erg mul. Regelmatig heb ik alternatieve routes moeten zoeken omdat de route door het bos zelfs lopend moeilijk te doen was.

Of je het nu leuk vindt of niet, de moderne (oudere) recreatiefietser fietst elektrisch. Ik vond het wel prettig dat dit type toerisme deze fietspaden nog niet bevolkte, maar als je een wat breder publiek wilt trekken, zal je niet om stopcontacten heen kunnen.

Een absurde ervaring

Kortom, het was een absurde ervaring om over het resultaat van de investering van deze 50 miljoen euro te mogen rijden: al die zinloze hekken, al die verlaten MORs en die onbegaanbare zandwegen. Een tijd lang had je in Polen een socialistisch regime dat zonder scrupules fabrieken bouwde voor producten waar geen vraag naar is en die vervolgens in de winkels verrotten of verroesten. Nu bouwen Poolse en Europese bureaucraten fietsroutes waar geen vraag naar is. De mooie gele hekjes staan over 15 jaar verroest naast de route. De MORs zullen niet door vandalisme sneuvelen – dat is hier te weinig – maar gewoon door weer en wind in elkaar zakken, tenzij hier zich echt toerisme ontwikkelt.

P1000662.jpg

Fietsen in Polen
Het echte platteland
Met Patrzyk in de keuken
Fietspad als ontwikkelingsproject
Katholicisme
Mikaszówka
De jaren 70